Zasiądźcie bliżej, druhowie, i dorzućcie suchych konarów do ogniska. Niech dym z bylicy i wosku pszczelego otuli nas kręgiem, nim nocna szarówka spowije starorzecza naszej nadrzecznej krainy. Słyszycie, jak nurt Odry uderza o brzegi, cichy, a przecież pełen ukrytego tętna? To czas wielkiego przejścia. Czas, kiedy młody, radosny Trawień – maj – oddaje swe panowanie czerwcowemu przesileniu. Dziś wyjawie wam tajemnicę, którą nosimy w krwi od pokoleń: opowiem o tym, jak wiosenne zaloty Bogów na biesiadach Stada stają się kosmicznym, ognistym weselem w najkrótszą noc roku.
Gdy nadrzeczne łęgi Odry porzucają młodzieńczą zieleń na rzecz dojrzałego, letniego żaru, w sercach Dziadoszan budzi się pieśń potężniejsza niż horyzont. Poznaj opowieść Wołcha o tym, jak majowe, plemienne misterium Stada płynnie i nierozerwalnie splata się z ognistym, czerwcowym triumfem Nocy Kupały.
Wszystko zaczyna się pod koniec maja, gdy na naszych grodach w Obiszowie i Chobieni wznosimy słup majowy – oś świata, wokół której dziewczęta tkały barwne korowody. Zwołujemy wtedy Stado. To czas, gdy całe plemię staje się jednością pod okiem Łady, pani ładu i miru domowego, oraz jej córki, jurej Leli, pani młodzieńczej tęsknoty. Na biesiadach Stada młodzież dopiero się poznaje. Słyszycie to głośne, ekstatyczne klaskanie dłoni, ten brzęk mieczy krzyżowanych w rytualnych igrzyskach? To wszystko jest magią zalotów! Chłopcy skaczą prężnie, pokazując siłę wojowników Peruna, a panny śmieją się, rzucając wianki. Lecz to, co zaczyna się w Stadzie jako urokliwa obietnica i splatanie rąk, w czerwcu musi dopełnić się w ogniu i wodzie.
Gdy nadchodzi przesilenie letnie – Noc Kupały – świat pęka od dojrzałości. Nasza Mokosz, Matka Ziemia, jest już nasycona deszczowym nasieniem Peruna, a jej trawy sięgają kolan. Te dni upalne, pełne wysiłku, potrzebują nocy oczyszczenia. W Kupałę nie ma już miejsca na nieśmiałe pomruki.
W noc przesilenia gasimy stare, wędzone ognie w naszych chatach. Tarciem dwóch drewnianych kloców leszczyny krzeszemy nowy ogień – czysty, niebiański, ogień samego Swarożyca. Rozpalamy wielkie stosy, palinocki, na najwyższych wzgórzach i nad samą wodą. I spójrzcie, jak płynnie zamyka się krąg: wianki, które dziewczęta splatały w maju z brzozy i zatykały za strzechy dla ochrony, teraz splatają z bylicy, dziurawca i chabrów, mocują w nich woskowe świece i puszczają na fale Odry.
Woda, w której przez majowy czas kryły się niebezpieczne, budzące się rusałki, w noc kupalną zostaje ochrzczona przez samo słońce i staje się czysta, lecznicza. Chłopcy, którzy w Stadzie prężyli muskuły w zapasach, teraz rzucają się wpław w nurt rzeki, by wyłowić wianek tej jednej, wybranej panny. Gdy chłopak i dziewczyna splatają dłonie i skaczą razem nad płomieniem świętego stosu, ich majowe zaloty pieczętuje ogień. To, co ogień kupałowy złączył nad Odrą, tego ludzki układ nie rozdzieli.
A tam, w najgłębszym mateczniku, gdzie puszcza szepcze o mądrości Leszego, zakwita na ułamek sekundy paproć – mityczny kwiat ognia, dający wiedzę wszelaką tym, którzy nie lękają się mroku. To dopełnienie cyklu. Od zielonej gałązki brzozy w Stadzie, po gorejący kwiat w głębi boru.
Pamiętajcie, druhowie: Stado i Kupała to nie są dwa różne święta. To dwa kroki w tym samym, wiecznym tańcu słońca. Jedno bez drugiego istnieć nie może, tak jak zasiew nie ma sensu bez zbioru. Szanujcie ten rytm, a Mokosz odpłaci wam pełnymi spichlerzami prosa prosto z niebios.
Ciekawostka historyczna
Niezwykły synkretyzm i płynność między majowym Stadem a czerwcową Kupałą znajduje odzwierciedlenie w staropolskim języku obrzędowym. Badacze tacy jak Aleksander Brückner i Kazimierz Moszyński zwracają uwagę, że gałązki i bukiety zieleni używane do majenia chat w Zielone Świątki (Stado) zwano dawniej po prostu „majem”. Z kolei te same zioła (bylica, dziurawiec, łopian), zbierane miesiąc później podczas letniego przesilenia, palono w tzw. „ogniach bylicowych”. Przejście od zielonej gałęzi do płonącego ziela było dla Słowian dosłowną metaforą dojrzewania energii życiowej, co potwierdzają znaleziska archeologiczne unikalnej ceramiki grupy dalkowsko-obrzańskiej, na której badacze odnajdują linearne motywy grzebykowe interpretowane jako symbole deszczu i płomieni wznoszących się ku niebu.
A Ty, czy czujesz w swoim życiu ten odwieczny, naturalny rytm przechodzenia od wiosennych planów do letniej realizacji? Czy w Twoim domu kultywuje się jeszcze pamięć o sobótkowych ogniskach lub puszczaniu wianków na wodę? Opowiedz o swoich czerwcowych tradycjach w komentarzu! Niech pieśń Dziadoszan o żywiołach ognia i wody niesie się dalej przez Krainę Łęgów Odrzańskich!
Na podstawie:
- Grochowski P., Polskie rodzimowierstwo. Dziedzictwo przedchrześcijańskich Słowian w świecie późnej nowoczesności, Toruń 2009.
- Szyjewski A., Religia Słowian, Kraków 2003.
- Pełka L. J., Polska demonologia ludowa. Wierzenia dawnych Słowian, Warszawa 1987.
- Brückner A., Mitologia Słowiańska i Polska, Warszawa 1985.
- Walkowiak D. Z., O potrzebie duchowej odnowy Święta Stado, „Gniazdo. Rodzima wiara i kultura” 2023, nr 2(31).
- Lisek K., Słowiańska magia ziół, Warszawa 2025.
- Podemski B., Relacja z Ogólnopolskiego Święta Stado 2022, „Gniazdo. Rodzima wiara i kultura” 2022, nr 1(28).
- Archiwum etnograficzne portalu iSAP oraz Teatru NN (Etnografia Lubelszczyzny: cykl roczny – maj, czerwiec).
- Wizowska J., Zielsko – Ziołowe przepisy na lepsze samopoczucie o każdej porze roku, Warszawa 2022.
- Opracowania terytorialne i archeologiczne nad dolną Odrą plemienia Dziadoszan (K. Czapla, D. Nowakowski).
